Obesitas grote risicofactor bij bepaalde kankervormen

Juli 2019
“Bij sommige kankervormen speelt obesitas een belangrijkere rol in het ontstaan dan roken. Bij darm- en nierkanker is overgewicht zelfs oorzaak nummer een”, aldus prof. dr. Liesbeth van Rossum, verbonden aan het Centrum Gezond Gewicht van het Erasmus MC in Rotterdam, onlangs in het tv-programma 1Vandaag.

Van Rossum baseert haar uitspraken op gegevens uit een recente studie van de stichting Cancer Research UK. Onderzoek heeft aangetoond dat vetcellen hormonen aanmaken die overmatige celdeling kunnen activeren en, net als bij roken, schade kunnen veroorzaken die op de lange duur een extra risico vormt voor het ontstaan van kanker. Ook zijn er aanwijzingen dat overgewicht in het lichaam een continue staat van ontsteking initieert waardoor kwaadaardige celgroei ook kan worden gestimuleerd. Verder is de kans om opnieuw kanker te krijgen na behandeling vele malen groter bij obese patiënten.
Een klein voorbeeld: van de jaarlijks 42.000 gevallen van darmkanker konden er 4.800 worden teruggeleid op overgewicht, tegenover 2.900 op roken.
Het is inmiddels wel algemeen bekend dat overgewicht hand in hand gaat met een breed scala aan aandoeningen zoals diabetes, gewrichtsproblemen, verhoogde bloeddruk en hart- en vaatziekten. Een groot aantal mensen met obesitas gaat daar zo onder gebukt dat het ook leidt tot depressie en psychosociale problematiek. En dit terwijl ‘dik zijn en blijven’ niet altijd het resultaat is van een ongezond eetpatroon en/of te weinig beweging. Ook bijvoorbeeld chronische stress, medicijngebruik, hormonale veranderingen en slaaptekort kunnen een rol spelen bij gewichtstoename.
Wetenschappers hebben inmiddels 13 typen kanker geïdentificeerd waarbij obesitas een belangrijke rol speelt. Het achterliggende mechanisme is nog niet helemaal duidelijk en daarom is verder onderzoek heel belangrijk. Zeker nu ongeveer 30% van de wereldbevolking en ruim 50% van alle Nederlanders van 18 jaar en ouder te kampen hebben met overgewicht (waarvan 15% morbide obesitas).

(HH)

Bronnen: Obese people outnumber smokers two to one; persbericht Cancer Research UK, 3 juli 2019; Overgewicht belangrijke oorzaak van kanker, maar veel te weinig mensen weten dat; 1Vandaag, 11 juli 2019.


Lage vitamine K-status slecht voor hart en bloedvaten

Juni 2019
Uit een recente Belgisch/Nederlandse studie komt naar voren dat het verbeteren van de voorziening met vitamine K2 de gezondheid van hart en bloedvaten kan verbeteren door het verminderen van vaatstijfheid en het verlagen van de bloeddruk.
Het weefseleiwit Matrix Gla Proteïne (MGP) speelt een belangrijke rol bij het voorkomen van verkalking en verstijving van vaatwanden. MGP kan zich binden aan calcium en zodoende de calciumafzetting in zachte weefsels, waaronder de vaatwanden, remmen. MGP wordt geactiveerd door vitamine K2. Hoge concentraties van inactief MGP (dp-ucMGP; niet-gecarboxyleerd MGP) worden gezien als een biomarker van een vitamine K-tekort en worden in verband gebracht met een verhoogde vaatstijfheid en aderverkalking en daarmee met een grotere kans op hart- en vaatcomplicaties.
Onderzoekers van de universiteiten van Leuven, Hasselt en Maastricht hebben de hemodynamische eigenschappen van een groep van 835 Vlamingen (gemiddelde leeftijd 49,7 jaar, 45,6% vrouwen) in kaart gebracht en gekeken in hoeverre deze in relatie staan met inactief MGP. 341 deelnemers hadden hoge bloeddruk, van wie er 174 met bloeddrukverlagende medicijnen werden behandeld.
Met het toenemen van de plasmawaarden dp-ucMGP namen ook de bloeddruk, polsgolfsnelheid (maat voor vaatstijfheid), centrale polsdruk en de voorwaartse en achterwaartse golf (aspecten van de bloeddruk) toe. In de groep met de hoogste waarden inactief MGP had bijna 60% hypertensie tegenover 29% in de groep met de laagste dp-ucMGP-waarden.
Volgens de wetenschappers blijkt uit het onderzoek dat vitamine K2 een belangrijke rol speelt bij de bescherming van de vasculaire integriteit. Verder komt uit de resultaten onder andere naar voren dat bijna 35% van de Vlamingen mogelijk een vitamine K-tekort heeft. Dit roept de vraag op of de huidige referentie-inname voor vitamine K wel hoog genoeg is om hart- en vaatziekten te voorkomen, aldus de onderzoekers.

(WD)

Bronnen: Wei FF et al.: Central Hemodynamics in Relation to Circulating Desphospho-Uncarboxylated Matrix Gla Protein: A Population Study; Journal of the American Heart Association 8(7):e011960, 2019. Daniells S: Low vitamin K status linked to higher blood pressure, stiffer arteries; NutraIngredients.com, 12 juni 2019.


Nederlander eet minder groente en fruit dan de gemiddelde Europeaan

Mei 2019
Dagelijks 250 gram groente en 200 gram fruit, dat is het advies van het Voedingscentrum. Maar uit de laatste voedselconsumptiepeiling van het RIVM (2018) blijkt dat de Nederlander gemiddeld slechts 113 gram fruit en 131 gram groente per dag eet. Ook op Europees niveau doen we het niet goed.
Het Europese bureau voor statistiek Eurostat heeft de groente- en fruitconsumptie in de Europese Unie in kaart gebracht, gebaseerd op cijfers die de verschillende lidstaten hebben aangeleverd. En wat blijkt: op het gebied van zowel groente- als fruitconsumptie scoort Nederland lager dan het gemiddelde in de Europese Unie.
Wat betreft fruitconsumptie staat Italië bovenaan: 85% van de bevolking eet dagelijks fruit. Hekkensluiter is Letland met 35%. Het Europees gemiddelde ligt op 64% van de bevolking, waar Nederland met 58% dus onder blijft (klik hier voor een diagram van de fruitconsumptie in alle EU-landen).
Hetzelfde zien we bij de inname van groente: in België en Ierland eet 84% van de bevolking dagelijks groente. In Hongarije zien we het laagste percentage, namelijk 30. In Nederland eet 59% van de populatie dagelijks groente wat ook weer onder het Europese gemiddelde van 64% blijft (klik hier voor een diagram van de groenteconsumptie in alle EU-landen).
De cijfers van laatste voedselconsumptiepeiling laten gelukkig wel enige stijging zien van de dagelijkse groente- en fruitinname, maar deze is nog lang niet optimaal. Zelfs vergeleken met de bescheiden adviezen van het Voedingscentrum.

(HH)

Bron: Do you eat fruit and vegetables daily?; Eurostat, 01-04-2019.


Waarom een luiaard geen burn-out krijgt

Maart 2019
Van alle dieren zijn luiaards wel het toonbeeld van ‘relaxed’. Ze hangen graag urenlang aan een tak in een boom, met de kop naar beneden en de poten om een tak geklemd. Zachtjes heen en weer schommelend, niet gehinderd door alle drukte in hun omgeving. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat hun slecht ontwikkelde ogen en oren hier ook debet aan zullen zijn. Op de grond heeft de luiaard een gemiddelde snelheid van 0,3 km (langzamer dan een schildpad!). En dan kauwen ze het liefst de hele dag op bladeren die bepaalde alkaloïden bevatten met ongeveer een zelfde werking als een valiumpje.
‘Deze zeer ontspannen manier van leven is evolutionair blijkbaar zeer succesvol want de luiaard gaat al 64 miljoen jaar mee en heeft grote jongens, zoals de sabeltandtijger en de mammoet, overleefd’, aldus zoöloge Lucy Cooke.
Als we verder kijken in het dierenrijk, en dan gaan we wel uit van dieren in hun natuurlijke habitat, zien we dat de meeste dieren zich niet harder inspannen dan strikt noodzakelijk. Jagen en/of gejaagd worden en voortplanting zijn de meest belangrijke ’beweegredenen’. Verder verspillen ze liefst geen energie: ze rennen niet langer dan ze aankunnen en periodieke grote inspanningen, bijvoorbeeld in het broedseizoen, worden altijd gevolgd door een tijd van rust.

• Lees meer •

De kunst van het ontspannen
In de mensenwereld zien we echter een heel ander fenomeen. Het aantal mensen met een burn-out of dat burn-outachtige klachten heeft, neemt de laatste jaren toe. Onlangs heeft TNO de nieuwste onderzoekcijfers gepubliceerd: in 2017 meende 16% van de 8,5 miljoen werkende Nederlanders burn-outklachten te ervaren (in 2015 was dit 14% en in 2007 11%). En waar dit vroeger een aandoening was bij mensen die al zeer lange tijd aan het arbeidsproces deelnamen manifesteert deze zich nu ook bij dertigers en zelfs studenten.
Diverse mogelijke oorzaken worden hiervoor aangedragen: prestatiedruk, te veel prikkels, individualisering, social media. Maar steeds vaker gaan er ook stemmen op dat de oorzaak niet zozeer moet worden gezocht in de belasting of werkdruk, maar in het vermogen om te ontspannen.

Rust roest
Dieren, en dus ook mensen, zijn niet het best af als ze de hele dag niks doen. Het gaat om de juiste balans tussen in- en ontspanning. En dat is voor elk organisme weer anders. Het lichaam van de homo sapiens is gemaakt op beweging, maar krijgt vandaag de dag vaak juist meer rust dan ‘gezond’ is. Bijna de helft van alle Nederlanders haalt bij lange na niet het beweegadvies van de Gezondheidsraad (150 minuten per week matig intensieve inspanning en daarnaast twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten).

Wat is wijsheid?
Hoe komt het dan toch dat het aantal mensen dat burn-outklachten ervaart stijgt? Het antwoord op deze vraag is simpel: ons lijf krijgt dan wel genoeg rust maar ons brein draait overuren. Van de gemiddeld 42,4 uur vrije tijd per week die de Nederlanders hebben, wordt 19,6 uur besteed aan media en internet, zo blijkt uit een onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau. Dus ook al gunnen we ons lichaam fysieke rust, ons brein blijven we prikkelen. Natuurlijk staan onze hersenen dag en nacht aan, maar er is wel een verschil tussen aanstaan en aanstaan. Bij een brein in rust zijn andere hersennetwerken actief dan bij een brein waarvan de eigenaar druk bezig is met iets. Als je in de doe-modus bent, staan de actiegerichte netwerken aan. Staat je brein in de ruststand, dan komt ons default mode network in actie (netwerk van hersengebieden dat vooral actief is wanneer iemand niet op gebeurtenissen in de buitenwereld is gericht). Het brein krijgt dan de mogelijkheid om te leren van ervaringen en deze te integreren in het geheel van ons leven. Zelfreflectie en persoonlijke ontwikkeling hangen hiermee samen. Geven we ons brein te weinig rust, dan verliezen we de grip op onszelf en ons handelen. We ervaren voortdurend stress zonder voldoende herstelmomenten. Als dit maar lang genoeg duurt, ligt een burn-out op de loer. Let op: paradoxaal genoeg leidt onderstimulatie tot dezelfde klachten maar dan spreken we van een bore-out.

We hoeven niet te leven als een luiaard, maar het is niet verkeerd om een voorbeeld te nemen aan de dieren. Beweeg zoveel als bij je past of in een bepaalde situatie noodzakelijk is, maar neem ook regelmatig je rust. En dan niet op de bank gaan hangen en Netflix kijken of je Facebook checken; nee, geef je brein ook rust door gewoon even voor je uit te staren, te mediteren of een ommetje te maken. En zoals bij zoveel zaken gaat het ook hier om de juiste balans, in dit geval tussen mentale rust en inspanning.

(HH)

• Lees minder •


Lama leverancier van nieuw griepvaccin?

Januari 2019
Uit recente cijfers blijkt dat steeds minder mensen zich laten vaccineren tegen de griep. Het nut van de zogenaamde griepprik staat steeds meer ter discussie. Tegelijkertijd wordt er over de hele wereld onderzoek gedaan naar een andere manier van bescherming tegen de verschillende influenzastammen die ons jaarlijks bestoken. Volgens een studie gepubliceerd in het blad ‘Science’ (2018) maken onderzoekers goede vorderingen met het vinden van een griepvaccin geënt op het immuunsysteem van de lama.

Nog slechts 50%
Jaarlijks ontvangen zo’n 6 miljoen mensen (van 60 jaar en ouder en volwassenen en kinderen met bepaalde medische aandoeningen) in oktober en november een brief van hun huisarts waarin ze beleefd doch zeer dringend worden uitgenodigd voor hun jaarlijkse griepprik. Vooralsnog is het een vrije keuze om wel of geen gebruik te maken van de uitnodiging.
Sinds 2008 daalt het aantal personen dat gevaccineerd wordt jaarlijks met een paar procent. Van de mensen in de risicogroep (degenen met een groot risico op complicaties bij griep door een medische aandoening of door hun leeftijd) haalde 72% in 2008 de griepprik; in 2017 was dit nog maar 50% (bron Nivel). De laagste opkomst (26%) vind je in de groep van 60-64 jaar die zich gezond voelt.

• Lees meer •


Hoe effectief is de griepprik nu eigenlijk?
Deze dalende trend zal zeker te maken hebben met de toenemende twijfel over het nut van de vaccinatie. In het ‘Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde’ (juni 2017) werd de uitkomst gepubliceerd van een onderzoek naar het effect van de griepprik. (Slechts) 29% van de griepgevallen wordt door de prik voorkomen. Wel was het verloop van de ziekte milder en de kans op complicaties kleiner na vaccinatie. Het al dan niet ontstaan van een griepepidemie wordt mede bepaald of er een in een jaar een match of mismatch is tussen het vaccin en de (verwachte) circulerende virustypen. “Het griepvirus is soms slimmer dan de mens”, aldus huisarts Gé Donker, medeauteur van genoemd onderzoek. Ook uit Amerikaanse studies blijkt dat het effect van vaccineren tegen de griep beduidend minder is dan aanvankelijk werd gedacht, vooral bij gezonde mensen. Zeker als je het vergelijkt met andere vaccins, zoals het polio- of tetanusvaccin.

De lama als apotheker (deel 2)
In november 2017 hebben we een nieuwsbericht geplaatst met de enigszins prikkelende titel ‘Lama als apotheker’. Daarin kunt u lezen dat jaren geleden bij toeval is ontdekt dat de conventionele antilichamen van deze kameelachtigen dezelfde eiwitsequenties hebben als die van de mens (iets wat je eerder bij apen zou verwachten) waardoor ze zelden een afweerreactie oproepen. Antilichamen zijn grote eiwitmoleculen die door het lichaam in miljoenen varianten kunnen worden gemaakt. Sommige binden zich aan een virus waardoor het immuunsysteem dat virusdeeltje onschadelijk kan maken.
De verwachting was dat deze bijzondere soort lama-antilichamen zeer interessant konden zijn voor de biotechnologie en dat binnen enkele jaren een aantal geneesmiddelen op de markt zou komen, gebaseerd op die bijzondere antilichamen.

Het griepvaccin van de toekomst
Inmiddels weten we dat die verwachting aan het uitkomen is, en ook griepprik lijkt aan de vooravond van een upgrade te staan. Griepvirussen hebben het vermogen om doorlopend te muteren. Daardoor was het tot nu toe een behoorlijke uitdaging om elke keer weer het juiste vaccin te ontwikkelen. Door antilichamen van lama’s en mensen te mengen, genereerden onderzoekers van het Scripps Research Institute La Jolla en van Janssen Vaccines in Leiden een vaccin dat een duurzame bescherming biedt tegen twee A- en B-influenzastammen. Deze zeldzame antilichamen binden zich namelijk aan niet-variabele delen van het griepvirus die in elke gemuteerde vorm aanwezig zijn.
In het artikel in ‘Science’ leggen de wetenschappers uit dat ze zich hebben gericht op een ‘multidomein’-antilichaam, MD3606, dat zou beschermen tegen meerdere soorten griep. Bij experimenten bij muizen bleek dat dit antilichaam direct de aanval opende op hemagglutinine, een eiwit dat in de buitenste laag van het virus zit en het mogelijk maakt dat het virus aan de cellen van onze luchtwegen blijft kleven.
De resultaten zijn veelbelovend maar het is nog te vroeg om te juichen! Verder onderzoek zal moeten uitwijzen of ook mensen, vooral de meest kwetsbaren onder ons, baat hebben bij deze bijzondere antilichamen.

(HH)

Bronnen: Laursen NS et al.: Universal protection against influenza infection by a multidomain antibody to influenza hemagglutinin; Science 362(6414):598-602, 2018, Van Doorn E et al.: Effectiviteit van influenzavaccinatie in Nederland*; Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 161:D1648, 2017.

• Lees minder •

Archief 2018
Archief 2017